حمیدرضا پیغمبری

ایرانیان از روزگار باستان در خلیج فارس و آب های پیرامون به دریانوردی می پرداخته اند. این موضوع در منابع گوناگون تاریخی منعکس شده و در نتیجه ی تحقیقات معاصر به خوبی روشن شده است. اما در پژوهش هایی که درباره ی دریانوردی ایرانیان صورت گرفته کمتر به متون اساطیری و حماسی توجه شده است. پژوهش حاضر می کوشد مضمون دریانوردی را در این متون بررسی کند. مبنای این پژوهش، متون باستانی همچون اوستا، ادبیات پهلوی و همچنین متون پهلوانی و حماسی پس از اسلام نظیر شاهنامه، گرشاسپ نامه، فرامرز نامه، سام نامه و داراب نامه می باشند. در دسته ی نخست منابع یادشده با دریاها و رودهایی مواجه می شویم که جنبه ی اساطیری در آنها غالب است و کشتی رانی در آنها نیز با این نوع نگرش پیوند دارد. اما در دسته ی دوم این منابع با جغرافیایی شناخته شده تر مواجهیم و شاهد این هستیم که بسیاری از پهلوانان مشهور و باستانی ایران در قامت دریانوردان ظاهر شده و به سفرهای دریایی می پردازند. در این خصوص، مضمون سفرهای دریایی گرشاسپ به طور ویژه قابل توجه است. از آنجا که این بخش از حکایات پهلوانی گرشاسپ در متون کهن وجود ندارد، چنین به نظر می رسد که خاستگاه این روایات تاثیرات فرهنگ دریانوردی قرون اولیه ی اسلامی باشد. پهلوانان داستان ها و حکایات در این زمان بایستی در زمینه های تازه ای همچون جنگ های دریایی خودنمایی می کردند و از این رو، در زمان بازخوانی و بازنویسی متون حماسی کهن ایرانی عناصر تازه ای از قصه ها و حکایات عجایب نامه ای دریانوردان به آنها افزوده شده است.