سیف اله اندایش

تحولات شتابان فناوری های دیجیتال و گسترش هوش مصنوعی در دو دهه اخیر، الگوهای کار، آموزش و توسعه شایستگی های نیروی انسانی را به طور بنیادین دگرگون کرده است. در چنین بستری، «سواد هوش مصنوعی» به عنوان یکی از شایستگی های حیاتی نیروی انسانی مطرح می شود که ترکیبی از دانش، مهارت ها و نگرش های لازم برای فهم، ارزیابی، به کارگیری و مدیریت فناوری های هوشمند را دربر می گیرد. هدف پژوهش حاضر، ارائه تصویری جامع از چشم انداز علمی این حوزه و تحلیل تکامل مفهومی و ساختاری ارتباط بین هوش مصنوعی و شایستگی های نیروی انسانی طی نزدیک به پنج دهه گذشته است. برای این منظور، تحلیل علم سنجی بر اساس 455 سند استخراج شده از پایگاه اسکوپوس در بازه زمانی 1976 تا 2025 انجام شد. داده ها پس از استخراج، پاک سازی و کدگذاری، با استفاده از نرم افزارهای ScientoPy و Bibliometrix تحلیل شدند. نتایج روند انتشار نشان می دهد که توجه به این موضوع از سال 2019 شتاب گرفته و در 2025 به اوج رسیده است. تحلیل هم واژگانی و خوشه بندی مفاهیم، چهار محور اصلی شامل شایستگی حرفه ای، آموزش و یادگیری هوشمند، کاربردهای بالینی و داده محور، و توسعه عملکرد دیجیتال را آشکار ساخت. همچنین، تحلیل تکاملی سه مرحله ای نشان می دهد که پژوهش ها از ارزیابی عملکرد و مدل های دانش (2004–2012)، به ادغام کاربردی هوش مصنوعی در آموزش و تصمیم یارها (2013–2019)، و سپس به دوره تحول دیجیتال و شایستگی های نوپدید (2020–2025) گذار کرده اند. یافته ها بیانگر آن است که هوش مصنوعی نه تنها یک فناوری، بلکه محرک اصلی بازتعریف شایستگی های نیروی انسانی است و توسعه سواد هوش مصنوعی، سواد داده و مهارت های دیجیتال، نقش تعیین کننده ای در آمادگی حرفه ای کارکنان تخصصی دارد.