حمیدرضا نوریزدان

چکیده مقدمه: غلات به عنوان ستون فقرات امنیت غذایی جهان، نقشی تعیین کننده در تأمین کالری و پروتئین جمعیت رو به رشد جهان ایفا می کنند. با تشدید چالش های زیست محیطی از قبیل تغییرات اقلیمی، محدودیت منابع آبی و افزایش تنش های زیستی و غیرزیستی، فناوری های مهندسی ژنتیک از تراریختی کلاسیک در محصولات زراعی تا سامانه های نوین ویرایش ژنوم (مانند CRISPR/Cas9) به ابزارهایی راهبردی برای ارتقای عملکرد و کیفیت محصول تبدیل شده اند. با این حال، علی رغم پتانسیل های فنی، ادغام این فناوری ها در نظام های تولید کشاورزی همچنان با چالش های پیچیده ای در حوزه های ایمنی غذایی، مخاطرات زیست محیطی و شکاف های عمیق در سیاست گذاری های نظارتی در کشورهای مختلف روبه رو است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل جامع این چالش ها و ارائه تصویری از وضعیت فعلی دانش در این حوزه انجام شده است. مواد و روش ها: این مطالعه با رویکردی انتقادی و مروری، شواهد علمی موجود را در محورهای ایمنی غذایی، ارزیابی ریسک زیست محیطی و چارچوب های نظارتیِ غلات مهندسی شده تلفیق کرده است. جست وجوی منابع در پایگاه های استنادی معتبر (مانند Web of Science، Scopus و PubMed) با تمرکز بر کلیدواژه های اصلی انجام شد. معیارهای ورود منابع شامل اعتبار علمی، ارتباط مستقیم با موضوع، و تکیه بر یافته های تجربی یا گزارش های بین المللی (WHO، FAO و EFSA) بود. تمرکز تحلیل بر موضوعاتی نظیر جریان ژن، تغییرات ناخواسته در متابولوم، اثر بر موجودات غیرهدف، و تفاوت رویکردهای نظارتی در قبال محصولات تراریخته در مقایسه با محصولات ویرایش شده ژنومی قرار گرفت. یافته ها: استفاده از غلات مهندسی شده زمانی می تواند به پایداری و امنیت غذایی کمک کند که ارزیابی ریسک آن ها بر مبنای مدیریت علمی و به صورت موردی انجام شود. با این حال، داده ها حاکی از آن است که ایمنی این محصولات نباید صرفاً بر اساس فرایند تولید، بلکه باید بر پایه ویژگی های محصول نهایی ارزیابی شود. بهره گیری از رویکردهای چنداُمیکی (به ویژه متابولومیکس) به عنوان مکملی قدرتمند برای ارزیابی هم ارزی اساسی، امکان شناسایی تغییرات غیرمنتظره در ترکیب شیمیایی و آلرژی زایی را به طور قابل توجهی افزایش داده است. علاوه بر این، شکاف میان پیشرفت های سریع فناوری های نوین اصلاح ژنتیکی و چارچوب های نظارتی موجود در بسیاری از کشورها، چالشی م