سیف اله اندایش

هوش مصنوعی به عنوان یکی از تحولات بنیادین عصر دیجیتال، فرصت ها و چالش های متعددی را برای نظام های حقوقی به ویژه در حوزه حقوق مالکیت فکری ایجاد کرده است. از یک سو، الگوریتم ها و سیستم های هوشمند قادر به تولید اختراعات، آثار هنری و محتوای دیجیتال هستند و امکان تسریع فرآیندهای نوآوری و توسعه محصولات جدید را فراهم می کنند؛ از سوی دیگر، همین قابلیت ها پرسش هایی جدی درباره مالکیت، مسئولیت حقوقی و چارچوب های حمایتی برانگیخته اند. این پژوهش با بهره گیری از رویکرد تحلیل علم سنجی، به بررسی تولیدات علمی جهانی در حوزه «حقوق مالکیت فکری و هوش مصنوعی» بر اساس داده های پایگاه Scopus طی سال های 1975 تا 2025 پرداخته است. نتایج نشان می دهد که موضوعاتی همچون پتنت ها، کپی رایت، مالکیت آثار تولیدشده توسط هوش مصنوعی و مسئولیت قانونی الگوریتم ها از محورهای اصلی پژوهش ها بوده اند. تحلیل کشورها و مؤسسات نشان داد که ایالات متحده، چین و هند سهم برجسته ای در تولید علم و همکاری های بین المللی داشته اند. همچنین، بیشترین انتشارات در حوزه های موضوعی علوم کامپیوتر و علوم اجتماعی متمرکز بوده است. این مطالعه با ترسیم تصویری جامع از ساختار علمی، روندها و شکاف های پژوهشی، می تواند به پژوهشگران در شناسایی مسیرهای آینده تحقیق و به سیاست گذاران و حقوقدانان در بازنگری و تدوین چارچوب های قانونی متناسب با تحولات هوش مصنوعی کمک کند.