سیف اله اندایش

اخلاق در اسلام یکی از حوزه های مهم و رو به رشد مطالعات دینی و میان رشته ای است که در دهه های اخیر توجه فزاینده ای از سوی پژوهشگران به خود جلب کرده است. هدف این پژوهش ترسیم چشم انداز علمی و شناسایی روندها، ساختار مفهومی، الگوهای همکاری و محورهای نوظهور پژوهش در حوزه اخلاق در اسلام با استفاده از روش های علم سنجی است. بدین منظور، پایگاه داده وب آف ساینس به عنوان منبع اصلی داده انتخاب شد و با به کارگیری رشته جستجوی (Ethics AND Islam)، تعداد 2615 سند منتشرشده در بازه زمانی 1996 تا 2025 استخراج گردید. داده ها با استفاده از نرم افزارهای Bibliometrix و VOSviewer مورد تحلیل، تجسم و تفسیر قرار گرفتند. یافته ها نشان داد که تولید علمی در حوزه اخلاق در اسلام از سال 2012 به بعد رشد چشمگیری داشته و بیشترین حجم انتشار در سال 2020 ثبت شده است. مقالات ژورنالی و زبان انگلیسی بیشترین سهم را در این حوزه دارند که بیانگر ماهیت بین المللی پژوهش هاست. از نظر جغرافیایی، ایالات متحده، مالزی و انگلستان بیشترین تولید علمی را داشته اند و شبکه همکاری کشورها الگویی مرکز–پیرامونی را نشان می دهد. تحلیل هم رخدادی واژگان، خوشه های موضوعی متنوعی شامل اخلاق زیستی و پزشکی، اخلاق کسب وکار و مدیریت، سیاست و علوم انسانی معاصر، و ابعاد فردی و نگرشی اخلاق را آشکار ساخت. همچنین، تحلیل هم پوشانی زمانی نشان داد که تمرکز پژوهش ها از رویکردهای سنتی و توصیفی به سمت اخلاق کاربردی، مسائل سیاسی، اقتصادی و نقد مدرنیته حرکت کرده است. در مجموع، نتایج نشان می دهد که اخلاق در اسلام به عنوان یک چارچوب پویا و میان رشته ای، ظرفیت بالایی برای پاسخ گویی به چالش های معاصر و توسعه پژوهش های آینده دارد.