سید رضا منصوری

پویایی زمین ساختی شرق ایران، که در اثر همگرایی صفحه های عربستان و اوراسیا و حضور گسل های فعال متعدد شکل گرفته، سبب تمرکز بالای تنش و بروز زلزله های بزرگ تاریخی مانند طبس (1978) و بم (2003) شده است. هدف این پژوهش، تحلیل فرکتالی پارامترهای لرزه خیزی و بررسی ناهمگنی تنش پوسته در گستره ی شرق ایران است. بدین منظور، داده های لرزه ای تاریخی و دستگاهی با بزرگای بیش از 4 (1900-2024) از ISC وNEIC گردآوری، پالایش و در ZMAP و ArcGIS تحلیل شدند. پارامترهای b-value (نشانگر تنش و احتمال زلزله های بزرگ)، D-value (نشان دهنده ی پیچیدگی هندسی شکستگی ها و زلزله ها) و نسبت D/b-value هم زمان محاسبه و پهنه بندی گردیدند. نتایج نشان داد که مقدار b-value در محدوده ی 0.8 تا 1.1 و D-value در حدود 1.6 تا 2.3 متغیر است. نواحی با مقدار پایین b-value و D بالا، به ویژه در امتداد گسل های نهبندان و دشت بیاض، بیانگر تمرکز تنش بالا و افزایش احتمال رخداد زلزله های بزرگ تر است. گشتاور لرزه ای کل زمین لرزه های ثبت شده در کاتالوگ برابر با 1023*3.5 نیوتن متر برآورد گردید که منجر به نرخ سالانه میانگین گشتاور لرزه ای به میزان 1016*2.7نیوتن متر بر سال می شود (این نرخ با میانگین گیری بر اساس سال های موجود در کاتالوگ محاسبه شده است). نسبت D/b که شاخصی از انرژی نهفته و ناهمگنی تنش به شمار می رود، در این نواحی بیش از 2 گزارش شده و هم خوانی نزدیکی با پهنه های دارای نرخ گشتاور لرزه ای بالا دارد. این امر نشان می دهد که افزایش هندسه ی شکستگی ها هم زمان با افت مقدارb، بیانگر نزدیک شدن منطقه به آستانه ی گسیختگی پوسته است. یافته های این پژوهش با تأکید بر نقش نسبت D/b در تحلیل خطر لرزه ای، تصویری کمی از وضعیت تنش، ساختار گسل ها و پتانسیل زلزله های بزرگ در شرق ایران ارائه می دهد.