یوسف دهقانی

مقدمه: افزایش مصرف دخانیات و مواد مخدر در میان نوجوانان، به ویژه در سال های اخیر، به یکی از دغدغه های اصلی حوزه سلامت روان، آموزش و سیاست گذاری اجتماعی بدل شده است. دوره نوجوانی به دلیل ویژگی های رشدی خاص، از جمله کنجکاوی، هیجانات ناپایدار، میل به استقلال و تأثیرپذیری از گروه همسالان، زمینه ساز رفتارهای پرخطر از جمله مصرف مواد است. از سوی دیگر، عوامل متعددی همچون وضعیت سلامت روان، روابط خانوادگی، باورهای دینی و کیفیت ارتباط با همسالان در شکل گیری این گرایش نقش ایفا می کنند. شناسایی این عوامل و بررسی نحوه تعامل آن ها با یکدیگر، گامی مؤثر در تدوین مداخلات هدفمند و پیشگیرانه محسوب می شود. هدف پژوهش حاضر، بررسی عوامل روانی، اجتماعی و دینی مؤثر بر گرایش نوجوانان به مصرف دخانیات و مواد مخدر در شهر بوشهر است. روش: این مطالعه به روش کمی و از نوع زمینه یابی مقطعی انجام شد. جامعه آماری شامل کلیه نوجوانان 13 تا 18 ساله شهر بوشهر در سال 1403 بود. نمونه ای به حجم 500 نفر به روش نمونه گیری تصادفی خوشه ای چندمرحله ای انتخاب شد. ابزار گردآوری اطلاعات شامل پرسشنامه استعداد اعتیاد نوجوانان (ASQ-AV)، پرسشنامه SCL-90-R برای ارزیابی سلامت روان، و پرسشنامه باورهای دینی بود. همچنین، جهت تعمیق داده ها از مصاحبه های نیمه ساختاریافته با نوجوانان و والدین آنان استفاده شد. داده های کمی با مدل سازی معادلات ساختاری (SEM) تحلیل گردیدند. یافته ها: یافته ها نشان داد که نارضایتی درونی، وجود روابط پرخطر با دوستان، سطح پایین سلامت روان و ضعف در باورهای دینی با گرایش به مصرف دخانیات و مواد مخدر در نوجوانان رابطه مثبت و معنادار دارد. مدل تحلیل مسیر نیز نشان داد که این متغیرها به صورت مستقیم و غیرمستقیم در آمادگی نوجوانان برای مصرف نقش دارند و مدل پیشنهادی از برازش مناسبی برخوردار بود. بحث و نتیجه گیری: نتایج این پژوهش حاکی از آن است که مداخلات پیشگیرانه در حوزه اعتیاد نوجوانان باید چندبعدی و ترکیبی باشد؛ به گونه ای که همزمان به بهبود سلامت روان، تقویت نظام ارزشی و معنوی نوجوانان، و ارتقای کیفیت روابط اجتماعی آنان توجه شود. طراحی برنامه های آموزشی خانواده محور و مدرسه محور، به ویژه با رویکرد تقویت تاب آوری روانی و انسجام معنوی، می تواند از راهکارهای مؤثر در این زمینه باشد. کلیدواژه ها: نوجوانان، گرایش به